Leestijd: 6 minuten

Integriteit en ethiek

Belangrijkste realisaties

  • Verhoogde aandacht voor integriteit in de aanstellingsprocedure van ZAP
  • Verplichte Masterclass iSupervise voor alle nieuwe ZAP-collega’s
  • Transparante communicatie over integriteitsinbreuken
  • Heldere richtlijnen voor de verwerking van laboratorium- en klinische beelden
  • Lancering van de Perceptions on Research Integrity Climate (PRICe) survey
  • Een vernieuwde Ethische Commissie Dual Use, Military Use and Misuse of Research
  • Invoering van een Mensenrechtentoets
  • Een beleidskader voor Maatschappelijk Verantwoord Licentiëren

© shutterstock

Een waarden- en normenkompas voor onze universiteit

Op de Opening van het Academiejaar 2018 heb ik wetenschappelijke integriteit bovenaan de agenda geplaatst. De oproep heeft veel weerklank gekregen en lag mee aan de basis van de LERU Advice Paper Towards a Research Integrity Culture at Universities. Ook de aandacht voor ethiek in onderzoek is aangescherpt. In de nasleep van de Law Train-discussie zijn twee belangrijke stappen gezet: de vernieuwing van de Ethische Commissie Dual Use, Military Use and Misuse of Research en de invoering van de Mensenrechtentoets. Ook bestaande ethische commissies hebben een nieuw elan gekregen.

Integriteit en de academische loopbaan

Ik heb groot vertrouwen in onze wetenschappers. Maar we weten dat enkele inbreuken volstaan om het imago van de wetenschap ernstig te beschadigen. Het integriteitsbeleid is daarom cruciaal. Een integriteitsbeleid is pas die naam waard als het ook gedragen is. Daarom is in nauwe samenwerking met de Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI) een reeks actielijnen uitgewerkt. 

Zo is er meteen bij de aanwerving van nieuw ZAP verhoogde aandacht voor integriteit. In de vacaturetekst wordt standaard vermeld dat de KU Leuven veel belang hecht aan integriteit. In het aanvaardingsformulier is een bepaling in die zin opgenomen. De nieuwe collega wordt verwacht een verklaring op eer met een ontbindende voorwaarde te ondertekenen.  Doorheen de loopbaan behouden we die scherpte. Zo is de promotorenopleiding – de Masterclass iSupervise – verplicht gemaakt voor alle nieuwe professoren. Naast academisch leiderschap ten aanzien van doctoraatsstudenten en andere medewerkers, staat ook integriteit centraal. Na de evaluatie in 2020 is beslist om de module over wetenschappelijke integriteit uit te breiden, met verdiepende discussie over concrete casussen.

Naar een lerende organisatie

In 2018 hebben we beslist om elk jaar, aan de hand van geanonimiseerde casussen, publiek te communiceren over integriteitsinbreuken aan de KU Leuven. Dit is geen schandpaal. We willen veeleer leren uit wat fout loopt om zo van de KU Leuven een lerende organisatie te maken. Deze preventieve aanpak is ook merkbaar in de ontwikkeling van specifieke richtlijnen, bijvoorbeeld voor de verwerking van laboratorium- en klinische beelden of de naleving van auteursrichtlijnen. Om integere wetenschapsbeoefening aan de basis te stimuleren, hebben we ons ingeschreven in de metrics for ethics-benadering. De KU Leuven ontwikkelt een eigen bevraging die bij onderzoekers peilt naar de “Perceptions on Research Integrity Climate” (PRICe). Deze bevraging wordt momenteel in een pilootfase uitgetest om vervolgens te worden uitgebreid naar de hele universiteit. Deze meting heeft vooral als doel om het lokale onderzoeksbeleid te voeden en zo, in een veilige omgeving, onderbouwde verbeterstrategieën op alle niveaus te kunnen uitwerken.

Militair en tweeërlei gebruik van onderzoek

Eind 2018 keurde de Academische Raad een visietekst goed over mogelijke deelname aan militair onderzoek. De KU Leuven sluit onderzoek naar louter offensieve wapensystemen expliciet uit. Dit omvat ook alle militaire goederen die er rechtstreeks op gericht zijn personen uit te schakelen of van het leven te beroven. Onze universiteit investeert vooral in onderzoek met louter civiele toepassingen en heeft prioritair aandacht voor vredesopbouw, conflictpreventie en mensenrechten. 

Iets anders is onderzoek in het kader van het verzekeren van de geopolitieke stabiliteit. Het is onmogelijk om met een sluitende taxonomie op te lijsten welke technische en wetenschappelijke ontwikkelingen hier wel en niet mogelijk zijn. Daarom hebben we de vernieuwde Ethische Commissie Dual Use, Military Use and Misuse of Research (EC DMM) gevraagd om er mee over te waken dat onderzoek met mogelijk tweeërlei gebruik of met een militaire affiniteit in overeenstemming is met de opdrachtverklaring van de KU Leuven. De Commissie hanteert voor haar evaluatie een multifactoriële aanpak waarbij onderzoeksthema, financier, consortiumpartner en eindgebruik(er) worden gewogen in het licht van onze visie op ethisch verantwoord onderzoek. Volgend overzicht onderstreept dat de EC DMM belangrijk werk levert en haar opdracht ernstig neemt. 

Tabel 1. Aantal adviesaanvragen bij de EC DMM (door onderzoekers, vanuit DOC of LRD)

 Aantal Advies
201411 positief advies
201555 positieve adviezen
201688 positieve adviezen, waarvan 3 met vooropgestelde voorwaarden
201788 positieve adviezen, waarvan 1 met vooropgestelde voorwaarden
20183432 positieve adviezen, waarvan 9 met vooropgestelde voorwaarden, 2 negatieve adviezen
20193735 positieve adviezen, waarvan 9 met vooropgestelde voorwaarden, 2 negatieve adviezen

Mensenrechten

In 2020 hebben we de opdracht van de EC DMM verruimd met een mensenrechtentoets, om zo de waarden van samenwerking, solidariteit, academische vrijheid en aandacht voor de meest kwetsbaren te kunnen waarborgen in internationale samenwerking. Het gaat bijvoorbeeld om akkoorden met buitenlandse universiteiten of om onderzoeksprojecten met internationale partners. De KU Leuven baseert zich voor de toets op twee VN-verdragen: het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten en het Internationaal verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten. Deze beslissing sluit aan bij het akkoord dat de Vlaamse rectoren bereikten om in alle universiteiten een mensenrechtentoets in te voeren. 

Licentiëren

Met de Vlaamse Interuniversitaire Raad hebben we een beleidskader ontwikkeld in verband met maatschappelijk verantwoord licentiëren. Dit kader verduidelijkt dat de eigen resultaten altijd beschikbaar blijven voor verder onderzoek en onderwijs door de universiteit en voor klinisch gebruik, en dat we ernaar streven om met onderzoeksresultaten een positieve maatschappelijke impact te genereren. Licenties worden altijd ethisch afgetoetst en afgestemd op bestaande regelgeving. Bovendien beklemtoont dit kader dat de KU Leuven in haar valorisatiebeleid altijd oog heeft voor potentiële ongewenste marktverstorende effecten.

Ethische commissies

De afstemming tussen de Ethische Commissie Onderzoek, de OnderwijsBegeleidingsCommissie en de Sociaal-Maatschappelijke Ethische Commissie is erg verbeterd. Ik wil ook de Ethische Commissie Zorg vermelden, die tijdens de covid-19 pandemie protocollen uitgewerkt heeft die in heel Vlaanderen zijn overgenomen. KU Leuven en UZ Leuven op hun best.

De Ethische Commissie Proefdieren heeft haar actieradius uitgebreid. In 2019 stond ze in voor maar liefst 410 dossiers. De helft ervan hadden betrekking op nieuwe projecten. Deze EC heeft een voortrekkersrol opgenomen (in Vlaanderen en in de LERU-gemeenschap) inzake transparantie en het streven naar de 4 V’s: verminderen, verfijnen, vervangen en verantwoorden. 

Een woord van dank

Ik dank de leden van (het Bureau van) de CWI, de EC DMM en de Werkgroep Mensenrechtencharter van de VLIR voor hun inzet voor integere wetenschap en ethiek in onderzoek. Ik dank alle collega’s die zoveel kostbare tijd hebben geïnvesteerd in onze ethische commissies. Ik ben onder de indruk van wat op korte tijd is gerealiseerd. Dankzij deze inzet is het KU Leuven-integriteitsbeleid en haar ethische bewustwording een inspiratiebron voor andere universiteiten.