Leestijd: 6 minuten

Open wetenschap

Belangrijkste realisaties

  • Internationale voortrekkersrol van de KU Leuven in Open Science
  • Aanstelling van een OS Task Force in de lijn van de LERU Open Science Roadmap
  • Lirias als duidelijke KU Leuven-keuze voor Green Open Access
  • Gold Open Access publicatie van boeken ondersteund door Leuven University Press
  • Oprichting van een eigen KU Leuven Fair Open Access fonds
  • Keuze voor een matuur RDM-beleid conform de FAIR-principes
  • Ontwikkeling van een RDM-competentiecentrum en een netwerk van data stewards
© shutterstock

Transparantie in wetenschapsbeoefening

De snelheid waarmee het Coronavirus wereldwijd in kaart is gebracht en het recordtempo waaraan vaccins ontwikkeld worden, hebben we mee te danken aan Open Science. In hun gevecht tegen de klok hebben duizenden wetenschappers de voorbije maanden hun data met collega’s gedeeld. Preprints werden massaal gepubliceerd op platformen zoals medRxiv, BioRxiv, SocArXiv en PsyArXiv. Dankzij open peer review werden de preprints snel gecorrigeerd of zo nodig teruggetrokken. Uitgevers gaven toegang tot publicaties die normaliter achter een betaalmuur zitten. 

Open Science is here to stay

De pandemie was een katalysator voor Open Science. Maar ook voordien al stond Open Science, terecht, hoog op de agenda. In het LERU-netwerk heeft de KU Leuven samen met een aantal Nederlandse universiteiten een voortrekkersrol opgenomen om mee de bakens te verzetten. In ons beleid hebben we ons laten inspireren door het rapport van de Werkgroep Open Science van de Raad voor Onderzoeksbeleid en door de LERU Open Science Roadmap die ook veel aandacht vragen voor de noodzakelijke cultuurverandering aan de universiteiten. 

Om deze cultuurverandering mee vorm te geven, en in lijn met de LERU Roadmap, stelden we een Open Science-ambassadeur aan. De voorzitter van de Open Science Task Force staat in  voor de coördinatie van de Open Science-inspanningen en het helpen verbreden van het draagvlak voor cultuurverandering. De vernieuwde website probeert de KU Leuven-onderzoekers maximaal mee te engageren, en hun ervaringen en expertise te delen. Open Science is er om te blijven, maar de weg is nog lang en de uitdagingen zijn talrijk.

Open Access

Open Access is de best gekende pijler van Open Science. Het streefdoel is duidelijk: zorgen dat wetenschappelijk onderzoek niet achter een betaalmuur verscholen blijft. Dat is een belangrijke ethische bekommernis, zeker voor onderzoek gesponsord met publieke middelen en vanuit het perspectief van minder kapitaalkrachtige regio’s. Als KU Leuven hebben we een aantal stappen gezet om duurzame oplossingen voor Open Access te bevorderen.

De KU Leuven kiest voor de Green Open Access: het verplicht maar gratis archiveren van een digitale kopie (de accepted version of postprint) van een tijdschriftartikel in Lirias. Universitaire Pers Leuven ondersteunt de not-for-profit Gold Open Access publicatie van boeken van KU Leuven en niet-KU Leuven auteurs. Sinds 2019 werden zo een twintigtal boeken gepubliceerd. Ze dragen het kwaliteitslabel van peer review en kunnen overal ter wereld gratis gedownload worden. Het KU Leuven Fonds voor Fair Open Access, tenslotte, biedt financiële steun aan KU Leuven auteurs die kiezen voor non-profit Open Access uitgevers, infrastructuren en initiatieven zoals OpenEdition Journals (tijdschriftplatform) of de Fair Open Access Alliance (hulp aan tijdschriften die opteren voor een eerlijk OA-uitgeversmodel), op voorwaarde dat ze kwaliteit garanderen.

Research Data Management

Het correct en integer omgaan met en beheren van onderzoeksdata is een essentiële component van Open Science. Data dienen ‘zo open mogelijk, maar zo gesloten als nodig’ oftewel volgens het internationale FAIR-principe (Findable, Accessible, Interoperable en Reusable) behandeld te worden. Dit principe lag aan de grondslag van het in 2019 goedgekeurde RDM-beleid. We moedigen onderzoekers aan om gegevens openlijk beschikbaar te stellen, maar met respect voor GDPR, privacy en intellectuele eigendom. 

Het is daarbij zaak om onderzoekers zo goed mogelijk te ondersteunen. De RDM-helpdesk fungeert hiervoor als centraal aanspreekpunt. Verder bouwden we met het ondersteunend personeel en de datastewards van de KU Leuven-bibliotheken een netwerk voor disciplinespecifieke assistentie uit. En in 2020 richtten we het RDM-competentiecentrum (RDM CC) op. Het RDM CC coördineert de RDM-inspanningen en organiseert opleidingen voor ondersteunend personeel. Het bevordert de bewustwording, de samenwerking en de kennisoverdracht tussen de verschillende RDM-diensten en actoren binnen de Associatie KU Leuven, creëert optimale ondersteuningslijnen voor onderzoekers en onderzoeksondersteuners, en maakt hen wegwijs naar beschikbare RDM-tools en ondersteuning. 

Wie data management zegt, zegt ook infrastructuur. Het nieuwe Gitlab systeem, een platform om samen te werken op code, is ondertussen volledig operationeel en ter beschikking van alle KU Leuven onderzoekers. Verder traden we toe tot het iRODS (Integrated Rule-Oriented Data System) consortium, een open source product dat onderzoekers moet toelaten om hun data te beheren over verschillende opslaglocaties heen. Ook werden stappen gezet met het oog op de uitbouw van een KU Leuven data repository. De komende twee jaar zal Dataverse uitgerold en geëvalueerd worden, met het oog op een permanente oplossing nadien. 

KU Leuven werd ook volwaardig lid van de European Open Science Cloud.

Rewards en Incentives: Next-Generation Metrics

Ik besef dat Open Science ook impact heeft op de loopbanen van onderzoekers en de evaluatie van onderzoek. Het is van belang om de vereiste omslag geleidelijk en goed voorbereid te maken. We hebben de voorbije jaren vooral werk gemaakt van een meer holistische benadering van het onderzoeksdossier, met een veralgemening van de Biosketch waarin expliciet naar Open Science kan verwezen worden. We werken verder aan de integratie van altmetrics in de nieuwe versie van Lirias en de implementatie van DORA, de San Francisco Declaration of Research Assessment. 

Opleiding en skills en Wetenschappelijke Integriteit

Een belangrijk onderdeel van de cultuurverandering die met Open Science gepaard gaat, is het informeren van onderzoekers over de Open Science uitdagingen, hen de nodige competenties aanreiken om deze uitdagingen aan te gaan en op die manier de wetenschappelijke integriteit en het streven naar de hoogste wetenschappelijke standaarden te ondersteunen. Met het oog hierop werden modules over Open Science en integriteit opgenomen in het verplichte college onderzoeksintegriteit voor startende promovendi en in de verplichte iSupervise training voor promotoren. Daarnaast is er een nieuw Open Science-opleidingsinitiatief voor tweedejaars doctorandi in ontwikkeling. We lanceerden ook de PRICe survey naar de percepties over het klimaat rond wetenschappelijke integriteit. Tenslotte boden we alle KU Leuven onderzoekers een online cursus over integriteit aan: LIRIcs (Leuven Institutional Research Integrity – culture and selfreflection), ontworpen door de professionals van Epigeum.